كتاب «مشروطه اسلامی: زندگی و اندیشه سیاسی آخوند خراسانی» منتشر شد

مشروطه اسلامی

زندگی و اندیشه سیاسی آخوند خراسانی

عليرضا جوادزاده

كتاب مشروطه اسلامی: زندگی و اندیشه سیاسی آخوند خراسانی پژوهشي است در قلمرو تاريخ و انديشه سياسي معاصر كه با تلاش پژوهشگر ارجمند دكتر عليرضا جوادزاده نگارش يافته و در440 صفحه وزيري به همت معاونت پژوهشي مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) و معاونت پژوهشي دانشگاه معارف اسلامي منتشر شد.

معرفي كتاب

موضوع زندگي و انديشة سياسي آخوند ملامحمدکاظم  خراساني از سه جهت داراي اهميت است: 1. برجستگي علمي آخوند در تاريخ اجتهاد شيعه؛ 2. رهبري ايشان در نهضت مشروطيت ايران؛ 3. ارتباط موضع و انديشة سياسي وي با وضعيت سياسي حال و آيندة ايران.

از حدود دو دهه قبل، اهتمام به تبيين زندگي و انديشة سياسي آخوند خراساني، افزايش چشمگيري يافته است. برخي نويسندگان که به نظام‌هاي سياسي دموکراتيک غربي گرايش دارند و مبناي مشروعيت حکومت‌ها را خواست مردم مي‌دانند، با تکيه بر برخي اسناد، گزارش‌ها و تحليل‌ها از مواضع سياسي آخوند در دورة نهضت مشروطيت ايران، کوشيده‌اند تفکر ايشان را به‌نوعي سازگار با انديشه‌هاي مردم‌سالار غربي، و در نقطة مقابل ديدگاه سياسي فقهاي شيعه نشان دهند؛ به‌ويژه آنکه آخوند در مقام عمل، از نظامي حمايت کرد که به‌ظاهر در عرض نظام مبتني بر ولايت فقيه بود.

بر اين اساس،  پرسش محوري  کتابِ «مشروطه اسلامي: زندگي و انديشه سياسي آخوند خراساني»، به نسبت ميان انديشة آخوند در مشروعيت حکمراني و موضع مشروطه‌خواهي وي بازمي‌گردد.

چکيدة مباحث کتاب در مقام پاسخ به اين سؤال، به شرح ذيل است:

پاسخ به اين پرسش که «انديشة سياسي آخوند ‌ملامحمدکاظم خراساني دربارة مشروعيتِ حکومت در عصر غيبت (شرايط حکمران) چه بود و اين انديشه چه نسبتي با مشروطه‌خواهي وي داشت؟»، مبتني بر تقسيم انديشة سياسي به دو قسمِ «انديشة سياسي ثابت» و «الگوي سياسي» است. «انديشة سياسي ثابت»، مجموعه‌اي از گزاره‌هاي انتزاعي، کلي و دائمي در حوزة سياست است که اصالتاً ناظر به محيط سياسي نيست. در مقابل، «الگوي سياسي»، عبارت است از مجموعه گزاره‌هاي عيني در حوزة سياست که با توجه به مباني و انديشة سياسي ثابت، اصالتاً ناظر به زمان و مکان خاص بوده، در پاسخ به محيط سياسي ارائه مي‌شود.

براساس اين تفکيک، انديشة سياسي ثابت آخوند خراساني در زمينة شرايط حاکم، اعتقاد به مراتب چهارگانة طولي حاکميت معصوم(عليه‌اسلام)، فقيه جامع‌الشرايط، شيعة عادل و مسلمان فاسق بود. در نتيجه در دورة غيبت معصوم(عليه‌اسلام)، فقيه در عهده‌دار شدن مسئوليت و وظيفة حکمراني، بر ديگران تقدم دارد.

آخوند خراساني،‌ با در نظر داشتن اين انديشة سياسي ثابت و نيز ديگر انديشه‌هاي سياسي ثابت (همچون لزوم از ميان برداشتن و کم کردن ظلم حاکمان، تقابل با سلطة کفار، امربه‌معروف و نهي‌ازمنکر، و مشورت با مردم و مشارکت آنان در امر حکومت)، با ملاحظة محيط سياسي ايرانِ عصرِ مشروطيت، چنين تشخيص داد که امکان عملي حاکميت فقهاي جامع‌الشرايط در آن زمانه وجود ندارد. بنابراين ضمن توجه به مراتب بعدي شرايط حاکم (شيعة عادل و مسلمان فاسق) و نيز توجه به اصول سياسي ثابت ديگر، با برداشت و تفسيري اسلامي از قانون اساسي مشروطة ايران و متمم آن، به حمايت و سپس رهبري نهضت و نظام مشروطيت اقدام کرد. تفسير اسلامي وي و ديگر علماي مشروطه‌خواه، موجب تولد الگوي سياسي «مشروطة اسلامي» شد. اين الگو، به‌لحاظ ذهني و فارغ از مرحلة عمل، در مقايسه با الگوي سياسي «دوقطبي حاکميت» که قبل از مشروطه برقرار بود، ازيک‌سو زمينة رفع يا کاهش ظلم حکومت و دخالت بيگانگان و کفار در امور کشور را فراهم مي‌ساخت، و ازسوي‌ديگر، بستر را براي مشارکت مردم در نظام سياسي و افزايش اختيارات فقها آماده مي‌کرد؛ چنان‌که الگوي يادشده، به ‌دليل ابتنا بر ارزش‌هاي اسلامي و تقابل با سکولاريسم، با مشروطة غربي تفاوت‌هاي بنيادين داشت. آخوند خراساني و ديگر همراهان و همفکران وي، به دلايلي از جمله «عدم شناخت دقيق وضعيت ايران» و «آگاهي ناقص از ماهيت مشروطة غربي»، ‌نتوانستند الگوي «مشروطة اسلامي» را ـ‌که داراي زمينه‌هاي پيشرفت بومي ايران بودـ به مرحلة عينيت تبديل کنند؛ و درنتيجه اين الگو بيش از آنکه عيني باشد، ذهني بود. بااين‌حال به‌لحاظ تاريخي، در زمينه‌سازي الگوي سياسي «جمهوري اسلامي» تأثيرگذار بوده است.

آنچه از برخي اَسناد استنباط شده است و نيز برخي گزارش‌ها و تحليل‌ها که بيان مي‌کند آخوند مخالف برتري فقيهان در انجام وظيفة حکمراني بود و از نظر وي، مشروعيت حکومت با نظر جمعي مردم حاصل مي‌‌شود، ازيک‌سو مبتني بر خلط ميان «انديشة سياسي ثابت» و «الگوي سياسي» است و ازسوي‌ديگر، ايرادات سندي و دلالي دارد و نمي‌تواند ديدگاه مخالفِ نوشتار حاضر را ثابت کند.

فروش اينترنتي كتاب به زودي در Eshop.iki.ac.ir

مقدمه

1. تبيين مسئله

2. ادبيات و پيشينة تحقيق

1ـ2. تأليفات و آثار نوشتاري آخوند در عرصة سياسي

الف)‌ مطالب و ديدگاه‌هاي سياسي آخوند در ضمن کتاب‌هاي تأليفي وي

ب)‌ آثار نوشتاري سياسي پراکنده، اعم از نامه، تلگراف و تقريظ

2ـ2. نقل‌هاي معاصرانِ آخوند دربارة وي

الف) شرح حال مختصر آخوند توسط معاصران وي در تراجم علماي شيعه

ب) نوشته‌هاي نسبتاً تفصيلي برخي شاگردان آخوند دربارة وي

ج) مطالب برخي خاطرات‌نگاران معاصرِ آخوند دربارة وي

د) ‌نقل‌هاي تاريخي با‌واسطه توسط خاندان آخوند

هـ) نقل‌هاي تاريخي باواسطه توسط غير خاندان آخوند

نکات مهم دربارة پنج دسته

يک) عدم اعتبار خاص تحليل‌ها و مطالب منقول از کتاب‌ها

دو) لزوم احراز سه شرط «وثاقت»، «قوّت ضبط» و «انصاف» ‌در ناقلان

سه) شيوة برخورد با گزارش‌هاي متضاد

3ـ2. آثار مهم تحقيقي و تحليلي دربارة آخوند (با تأکيد بر حيات و انديشة سياسي)

الف) کتاب «المصلح المجاهد الشيخ محمدکاظم الخراساني» و برخي آثار عربي

ب) کتاب «تشيع و مشروطيت در ايران و نقش ايرانيان مقيم عراق»

ج) کتاب «حوزة نجف و فلسفة تجدد در ايران»

د) تحليل «سياست‌نامة خراساني» و «فقه مشروطه»

هـ) منشورات «کنگرة آخوند خراساني» (دوازده جلد کتاب و...)

و) مجموعه آثار «همايش نکوداشت آخوند خراساني»

ز) ويژه‌نامه‌هاي برخي نشريات دربارة آخوند

ح) برخي موارد ديگر

3. سازماندهي و فصول کتاب

فصل اول: مفاهيم و چهارچوب تحليل

1. مفهوم‌شناسي

1ـ1. سياست

2ـ1. انديشة سياسي

3ـ1. محيط سياسي

4ـ1. عمل سياسي

5ـ1 و 6ـ1. «انديشة سياسي ثابت» و «الگوي سياسي»

2. چهارچوب تحليل

1ـ2. تفکيک ميان «انديشة سياسي ثابت» و «الگوي سياسي»

2ـ2. تطبيق بر چند نمونة تاريخي

3ـ2. نکات تکميلي

4ـ2. جمع‌بندي

فصل دوم: مشخصات، ويژگي‌ها و حيات علمي ـ اجتماعي

1. مشخصات و حيات علمي

1ـ1. تولد و خاندان

2ـ1. تحصيل در مشهد

3ـ1. تحصيلات فلسفي در تهران

4ـ1. تحصيلات عالية فقه و اصول در نجف

5ـ1. مدرّسي کم‌نظير

6ـ1. شاگردان

7ـ1. تأليفات

الف) اصولي

ب) فقه فتوايي

ج) فقه استدلالي

د) فلسفي

تأليفات منسوب به آخوند

2. ويژگي‏هاي شخصيتي و اخلاقي

3. ميزان گسترة مرجعيت در مقايسه با مراجع ديگر

4. رحلت، آثار اجتماعي و فرزندان

1ـ4. رحلت ناگهاني

2ـ4. آثار اجتماعي (مدارس و مجلات)

3ـ4. خانواده و فرزندان

فصل سوم: روش دين‌شناسي

مقدمه

1. تحولات اجتهاد و روش دين‌شناسي شيعه

1ـ1. دورة حضور معصومين و اوايل غيبت

2ـ1. مکتب کلامي ـ اجتهادي شيخ مفيد و شيخ طوسي

3ـ1. مکتب و جريان اخباري

4ـ1. احيا و تکامل روش اجتهادي توسط وحيد بهبهاني و شيخ انصاري

2. نوآوري‌هاي آخوند خراساني در روش اجتهادي

1ـ2. افزايش اهتمام به علم اصول و ارائة ديدگاه‌هاي جديد

2ـ2. تلخيص مباحث اصول و حذف مباحث زايد

3ـ2. اهتمام به فلسفه براي فهم اصول و معارف دين

4ـ2. افزايش دقت و عمق در فقه

5ـ2. فشرده و موجز‌نويسي

6ـ2. نگارش کفاية الاصول

7ـ2. آسيب‌شناسي روش دين‌شناسي آخوند

فصل چهارم: انديشة سياسي ثابت در زمينة مشروعيت حاکم

مقدمه

1. انديشة سياسي ثابت علماي شيعه دربارة مشروعيت حاکم

1ـ1. نگاهي کلي

2ـ1. دلايلِ اختيارات و حکمراني فقيهان

الف) روايات

ب) اجماع

ج) عقل

د) حسبه

3ـ1. رسالة ملااحمد نراقي در اثبات ولايت عامة فقيه

2. انديشة سياسي ثابت آخوند خراساني دربارة مشروعيت حاکم

1ـ2. حاشيه بر مکاسب شيخ انصاري

الف) ‌نگاهي کلي به ديدگاه شيخ انصاري دربارة حاکميت سياسي و ولايت فقيه

ديدگاه شيخ در کتاب مکاسب

ديدگاه شيخ در کتاب‌هاي ديگر

جمع‌بندي

ب) تفصيل بحث شيخ انصاري در کتاب مکاسب و توضيح ديدگاه‌هاي آخوند

طرح بحث و ارائة محل نزاع

ارائة تقسيم دوگانه براي ولايت (استقلالي و اذني)

تعليقة اول آخوند: تقسيم ولايت به «استقلالي» و «اذني» صحيح نيست

اصل عدم ولايت

ولايت استقلالي ائمه

تعليقة دوم و سوم آخوند: ميان «وجوب اطاعت» و «ولايت» تلازم نيست

ولايت اذني ائمه

ولايت استقلالي فقيه

تعليقة چهارم آخوند: معصومين در محدودة امور حکومتي ولايت دارند؛ اما ولايت فقها در اين محدوده، قابل اثبات از طريق روايات نيست

ولايت اذني فقيه

تعليقة پنجم آخوند: در صورت شک در شرطيت اذن فقيه در انجام عمل، از حيث وضعي لازم است اذن گرفته شود

تعليقة ششم آخوند: در صورت شک در لزوم انجام عمل توسط فرد خاص، بايد عمل توسط او انجام شود؛ اما در صورت شک در لزوم اذن از او، اذن لازم نيست

دلايل شيخ بر ولايت اذني فقيه

تعليقة هفتم آخوند (مهم‌ترين تعليقه): فقها و (در مرحلة بعد) شيعيان عادل، قدر متيقن از کساني‌اند که مي‌توانند در امور تصرف کنند و لازم است از آنها اذن گرفته شود

ادامة بحث شيخ دربارة ولايت فقيه

ولايت عدول مؤمنين (شيعيان عادل)

تعليقة هشتم آخوند: در صورت فقدان فقيه و احتمال منوط بودن عمل به انجام آن توسط فقيه، عملِ غيرضرور تعطيل مي‌شود

شرط عدالت

تعليقة نهم و دهم آخوند

مزاحمت شيعة عادل براي شيعة عادل ديگر

تعليقة يازدهم آخوند: جواز يا عدم جواز مزاحمت عادل، مبتني بر تکليفي يا نيابتي بودن تصرف او نيست

مزاحمت يک فقيه براي فقيه ديگر

تعليقة دوازدهم و سيزدهم آخوند: جواز يا عدم جواز مزاحمت فقيه، مبتني بر تکليفي يا نيابتي بودن تصرف او نيست

ميزان رعايت مصلحت مولّيعليه از سوي ولي

تعليقة چهاردهم، پانزدهم و شانزدهم آخوند: بر ولي لازم است که رعايت اصلح را در امور مولّيعليهم داشته باشد

جمع‌بندي ديدگاه آخوند دربارة مشروعيت حکمران در حاشية مکاسب

2ـ2. منابع ديگر براي کشف انديشة آخوند دربارة مشروعيت حاکم

الف) عباراتي در تقريرات قضا

ب) رسالة «تنبيه ‌الامه» و تقريظ آخوند بر آن

«لايحة هيئت علمية نجف» و تقريظ آخوند بر آن

ج) برخي مؤيدات بر پذيرش لزوم تقدم فقيهان در حکمراني

نگاهي به فتاواي آخوند در سپردن اختيارات متعدد به فقها

عملکرد آخوند در دورة مشروطه

3. جمع‌بندي

فصل پنجم: الگوي سياسي «مشروطة اسلامي»

مقدمه

1. نگاهي به محيط سياسي آخوند تا زمان مرجعيت

قرارداد رژي و قيام تحريم تنباکو

2. محيط و عمل سياسي آخوند از مرجعيت تا نهضت عدالتخواهي

1ـ2. حمايت از توليد ملي و شرکت اسلاميه (همراهي با پيامدهاي نهضت تحريم)

2ـ2. اصلاحات در فضاي انحطاط ايران، با تأکيد بر واقعة عزل امين‌السلطان

3. شکل‌گيري جنبش عدالتخواهي و عمل سياسي آخوند در قبال قانون اساسي مشروطه

1ـ3. از شروع نهضت تا صدور فرمان مشروطيت

2ـ3. حمايت از مجلس شورا و امضاي قانون اساسي

چگونگي تأييد و امضاي قانون اساسي

نگاهي به متن قانون اساسي و متمم آن

4. عمل سياسي آخوند در قبال جنبش مشروعهخواهي

5. رهبري آخوند براي مشروطه‌خواهان در دورة تعطيلي مجلس

6. طرح «مشروطة اسلامي» در رسالة تنبيه‌الامه و تقريظ آخوند بر آن

نگاهي به يکي از رسائل مخالف مشروطه (مقايسة انتقادي)

الف) تضاد بنيادين مشروطه با دين و مذهب

ب) عدم امکان اخذ قالب و هيئت مشروطه

ج) نقد تطبيق عناوين شرعي بر مشروطه

د) قضاوت دربارة حکومت‌هاي قبل از مشروطه

جمع‌بندي مقايسة انتقادي

7. جناح‌بندي و اختلاف در حوزة نجف دربارة مشروطيت

8. مشروطه دوم و تبيين آخوند از الگوي «مشروطة اسلامي»‌ (ضمن رويارويي با سه جريان)

1ـ8. فتح تهران (پس از اقدام در مقابله با روس) و فعاليت‌هاي اولية آخوند

2ـ8. تبيين الگوي مشروطة اسلامي، با انتقاد از وضعيت موجود

3ـ8. آخرين موضع دربارة مشروطيت

4ـ8. عزم بر جهاد پس از اولتيماتوم روس، و رحلت ناگهاني و مشکوک

9. جمع‌بندي تحليلي

فصل ششم: بررسي انتقادي ديدگاه‌ها و تفاسير رقيب

مقدمه

1. سه تلگراف و نامه از آخوند

1ـ1. سند اول: تلگراف به محمدعلي‌شاه

بررسي

2ـ1. سند دوم: پاسخ به پرسش مردم همدان

بررسي

3ـ1. سند سوم: نامه براي اجرايي کردن اصل دوم متمم

بررسي

2. گزارشي به‌نقل از شيخ‌آقابزرگ تهراني

1ـ2. نگاهي به منابع

2ـ2. دلايل منتسب به آخوند

الف) چکيدة پاسخ‌هاي آخوند به ميرزاي نائيني

ب)قسمت‌هايي از متن پاسخ‌هاي آخوند

يک) پاسخ آخوند به ميرزاي نائيني

دو) پاسخ آخوند به يکي از عالمان مخالف مشروطه

بررسي گزارش

الف) بررسي سندي

يک) ادعاي داشتن حافظة حيرت‌آور از سوي آقاي ثبوت

دو) عدم قوّت حافظه و دقت آقابزرگ تهراني در نقل‌هاي شفاهي

سه) عدم قوّت حافظة آخوند خراساني

چهار) تغيير و افزايش مطالب گزارش در طول چند سال

پنج) ناسازگاري مطالب با روزگار آخوند

شش) عدم انعکاس اين ديدگاه آخوند در منابع تاريخي و حوزة نجف

هفت) عدم تناسب زمان مشروطه با پيشنهاد حکمراني فقيهان

ب) بررسي دلالي (پاسخ مختصر به استدلال‌هاي ذکرشده)

ج) چهار نکتة تکميلي

3. تحليل

1ـ3. تحليل نوادة آخوند

الف) تحليل جريان‌شناسانه از مواضع علما در مشروطه

بررسي

ب) تحليل بر مبناي دو گزارش شفاهي دربارة محدودة ولايت فقيه

گزارش اول

بررسي

گزارش دوم و تحليل آن

بررسي

2ـ3. تحليل جمع‌گرايانه از انديشة آخوند

بررسي

3ـ3. تطبيق مفهوم «استبداد» بر حکمراني فقيهان و بررسي آن

مفهوم «استبداد» در ادبيات سياسي آخوند و نائيني

مفهوم «استبداد ديني» در تنبيه الامه

4. جمع‌بندي

 

جمع‌‌بندي نهايي

 

فهرست منابع

کتاب‌ها

مقالات، نشريات، گفت‌وگوها و يادداشت‌ها

 

نمايه‌ها

آيات

روايات

اسامي اشخاص

اسامي کتاب‌ها، مقالات، نشريات و ...

اسامي مکان‌ها


 

خريد الكترونيكی كتاب به زودي در Eshop.iki.ac.ir